U ovom tekstu možete pročitati o prvim dokazima pripitomljavanja konja na području Bosne i Hercegovine. Da li je Bosanski brdski konj potomak divljeg konja Tarpana i Pševalskog… Pripremamo još seriju tekstova o historijatu pasmine…
Prvi dokazi o pripitomljavanju konja na području Bosne i Hercegovine potječu još iz željeznog doba ili otprilike iz šestog vijeka pr. n. e. Naime, istražujući grobove ratnika iz ove epohe, i to na više lokaliteta (Olovo, Čitlići i Glasinačka visoravan), pored oružja izrađenog od bronze pronađeni su i ukrasni predmeti od istog metala, koji su predstavljali figure u obliku konja koje su poginuli nosili kao hamajlije. Pored toga, u grobovima su pronađene i žvale napravljene od jelenjeg roga, kao i dijelovi ulara i uzde.
Kao najstariji dokument o postojanju divljih konja na ovim prostorima uzima se pronalazak konjskih zuba u nastambama iz kamenog doba koje su otkrivene kod Gornjeg Šehera. Naučnici izvlače zaključak da se radilo o divljim konjima koje su ljudi lovili kao i ostalu divljač. Većina naučnika slaže se sa pretpostavkama da su pripitomljeni konji iz regije imali izvjestan uticaj na formiranje pasmine Bosanskog brdskog konja, ali je nemoguće, čak ni približno, utvrditi koliki je taj uticaj bio.
O tome kako je vršen uzgoj konja od momenta njihovog pripitomljavanja pa sve do pada regiona pod rimsku upravu ne postoje baš nikakvi podaci, ali se pouzdano zna da je uzgoj postojao, da su ga organizovali keltski plemići čiji su konji bili vrlo cijenjeni u Rimskom carstvu i da je domicilno stanovništvo sa 9.000 konjanika ratnika i 200.000 pješadije četiri pune godine odolijevalo osvajačkim pohodima Rimljana, da bi konačno bili poraženi 6. godine nove ere. Za to vrijeme to je bila respektabilna konjica, što nedvosmisleno ukazuje na činjenicu organizovanog uzgoja konja u tom periodu.
Podaci o uzgoju konja u periodu kada su ovim područjem vladali Rimljani, iako se radi o dugom vremenskom razdoblju, također su skromni, moglo bi se reći i nedovoljno istraženi.
Međutim, jedan kameni reljef pronađen i iskopan kod Donje Zgošće daje nam pravo na zaključak da su se konji i u tom periodu organizovano uzgajali i koristili u lovu. Naime, monolit pokazuje veliku kolonu lovaca na konjima koji pokušavaju loviti jelene i divlje svinje. Na reljefu su konji prikazani kao snažne životinje srednje visine, širokog čela i lijepog vrata. Često se spominju i velike kolone konja koje su služile za prenos tereta, kao i zaprege koje su vukli konji. Pojedine domaće porodice iz okolice Bihaća imale su specijalne dozvole iz Rima za trgovinu konjima, dok su konji te regije bili vrlo cijenjeni kao ratnički konji.
Kada su oko 600. godine nove ere ove predjele konačno naselili Slaveni, konji u brdskim predjelima Bosne dobijaju puno na značaju, jer se koriste i kao tovarna i kao tegleća i kao jahaća životinja.
U nauci je odavno prihvaćeno mišljenje da su Bosanski brdski konji daleki potomci divljeg konja Tarpana i divljeg konja Pševalskog.
Tarpan
Tarpan je izvorni divlji konj koji je stoljećima egzistirao u nepreglednim nenaseljenim predjelima istočne Evrope i evropskog dijela Rusije. Postoje pouzdani dokazi, a i danas je široko rasprostranjeno mišljenje, da je Tarpan odigrao značajnu ulogu u formiranju brojnih pasmina konja u Evropi i Aziji.
Stoljećima su ovi konji hvatani i pripitomljavani da bi bili korišteni za obavljanje svih vrsta poslova u domaćinstvima, pa i onih najtežih. Pored toga, meso Tarpana je korišteno za ishranu pa je, zbog nekontrolisanog lova, prijetila opasnost da ovaj konj potpuno nestane.
Posljednji primjerak divljeg Tarpana, slobodan u prirodi, primijećen je 1879. godine na Krimu, a posljednji primjerak u zoološkom vrtu uginuo je 1887. godine.
Godine 1930. u Poljskoj je pokrenuta akcija da se Tarpan, kao divlji konj, ponovo ”rekonstruiše”. U tu svrhu prikupljeni su brojni primjerci već pripitomljenih Tarpana i smješteni u tri rezervata u Poljskoj, i to: Popieno, Polen i Bialowice.
U rezervatima imaju sve uslove za preživljavanje, pa se brojnost postepeno povećava, s napomenom da su to sada poludivlji konji.
U svakom slučaju, napori koji se čine u Poljskoj mogu služiti kao primjer kako bi trebalo postupati u svim slučajevima kada su neke životinjske vrste ugrožene.
Pševalski
Azijski divlji konj raniji je naziv za Pševalskog, a novo ime dobio je po ruskom istraživaču (Nikolaj Pševalski), koji je 1879. godine otkrio da ovaj konj nije izumro, kako su svi naučnici iz ove oblasti uporno dokazivali. Dugotrajnim posmatranjem utvrđeno je da u jugozapadnim dijelovima Mongolije žive grupe od 5 do 15 konja predvođene po jednim odraslim pastuhom. Tokom 1881. godine istraživač Pševalski je pripremio zvaničan izvještaj o ovim konjima. U izvještaju su precizno opisane njegove glavne karakteristike, kao što su: izgled, kretanje, način života i ponašanje u krdima, struktura i veličina tijela i sl. U izvještaju stoji da su to konji koji imaju izrazito razvijena čula vida, sluha i mirisa, te da su uvijek na oprezu, tako da im se je teško približiti.
Otkrića Kolonela Pševalskog ubrzo su bila poznata širom Evrope i Amerike, pa je nastala prava najezda onih koji su pošto-poto htjeli imati primjerke ovog konja ili u privatnim ergelama ili u zoološkim vrtovima. Na svu sreću, većina njih se vraćala praznih ruku, tako da se populacija Pševalskog konja (taj se naziv već uveliko koristio), nije bitnije smanjila. Sve do Drugog svjetskog rata ovi konji su živjeli u divljini sa konstantnom brojnošću. Nakon Drugog svjetskog rata brojnost se naglo počela smanjivati. Posljednje malo krdo viđeno je 1967. godine, da bi nakon toga i to krdo iščezlo.
Godine 1977. osnovana je Fondacija za očuvanje i zaštitu Pševalskog konja. Fondacija je preko svojih članova uspjela iz nekoliko zooloških vrtova obezbijediti dovaljan broj jedinki da bi se formirao rezervat u Mongoliji koji i danas uspješno egzistira.
Izvor: BhDOCumentary
Piše: mr. Enver Žiga
***
Tekst je prenesen iz Monografije o Bosanskom brdskom konju, objavljene 2008. godine, autora E.Žige i R.Telalbašića.
U narednom članku pišemo o konju u srednjovjekovnoj Bosni…
